Verslag van de vergadering van 17 november 2026 (2026/2027 nr. 09)
Status: ongecorrigeerd
Aanvang: 10.04 uur
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
De heer Crone i (PRO):
Dank u wel, voorzitter. Een zeer welkom aan beide bewindslieden. Allereerst fijn dat ze er zijn met vol mandaat, heb ik zojuist begrepen van de persconferentie. Dat stemt ons tevreden. Vorig jaar hadden we twee Heinens/Heijnens, maar dat klopte niet — een korte ei en een lange ij — en nu hebben we twee Eelco's en dan ook nog onze eigen Eelco nummer één, onze griffier. Maar wie dacht gisterenavond om 21.55 uur of zelfs nog vijf minuten geleden niet: hoe loopt dit af? Ik kan u meedelen dat het kabinet zojuist bekend heeft gemaakt dat de VVD-fractie voor het Belastingplan zal stemmen. Dat is een nieuwtje, voorzitter. Ik denk dat nog niet veel mensen hier dat hebben gehoord, maar dat zet het debat van minuut tot minuut in een heel ander kader. Gisteren had ik gelukkig om 21.55 uur mijn tekst af. Om 22.00 uur kwam het bericht: het kabinet blijft. Ik hoefde dus niks te veranderen; ik dacht "zo gaat het lopen".
Voorzitter. Ik had vandaag vooral willen praten over de Miljoenennota, en dat zal ik straks ook doen, wat dat is toch het magnus opum van de minister van Financiën: hoe ga ik om met de toekomst van de economie, de investeringseconomie, hoe zorgen we dat de burgers tevreden zijn over de overheid enzovoort? Dat vind ik zeer belangrijk, omdat de minister een nogal simpele visie heeft, zeg ik dan maar, op hoe de economie beter moet worden. Hoe vaak heb ik hem niet de mantra horen uitspreken "kleine overheid, lage uitkeringen en lage belastingen", met een smile van "dan komt alles goed". Dat is volgens mij een pre-neoliberale visie waarvan ik eigenlijk niet weet wie die nog steunt. Ik wil in algemene zin — ik zal ook nog specifieke vragen stellen — vragen hoe hij daarover denkt.
Iedereen verwacht, niet alleen de mensen in de advertentie van vanmorgen, een investerende overheid voor klimaat, volkshuisvesting, energieprijzen. De burgers zeggen ook steeds duidelijker: wij willen een sterke overheid die sociale kansen gelijk maakt voor burgers. Dat is toch het mooie van de uitslagen in Amerika, Hongarije en waar al dan niet: burgers zijn er een beetje klaar mee en willen graag een investerende overheid. Daarom ben ik teleurgesteld over de Miljoenennota. Graag een visie van de minister zo meteen. Zelfs op de rechterflank wil men geen afbraak van de sociale voorzieningen; bijstellingen zijn oké, maar geen afbraak. Hoe kan de minister nou gedacht hebben: met mijn visie, de Miljoenennota, ga ik een meerderheid halen? Over links wilde hij natuurlijk niet, maar hoe had hij gedacht dan over rechts een meerderheid te halen, want rechts wil het ook niet? Mijn oud-collega Halbe Zijlstra zegt ook steeds: er is helemaal geen rechtse meerderheid voor het sociaal beleid. Dus minister, ik wens u de laatste drie jaar veel succes, want u moet toch ernaar streven om, zoals u zelf ook zegt, over rechts ook een meerderheid te krijgen. Ik kom er straks op terug.
Voorzitter. Sociale gelijke kansen en investeringen zijn mijn hoofdzaak, maar ik kan er natuurlijk niet aan voorbijgaan even de chaos van de laatste dagen en maanden, die dan misschien sinds vijf minuten over is, over het Belastingplan te noemen. Simpel gezegd komt het er natuurlijk op neer dat we geen omlijnde en uitgekristalliseerde spelregels hadden over hoe je nou als minderheidskabinet omgaat met regels, procedures en mandaten, en de koers van het kabinet. Ik ga niet alles herhalen wat er is gebeurd, maar de facto zijn we nu uitgekomen op een deadline. Het enige feit dat we hadden was een deadline, vorige week. Toen moest immers het Belastingplan helemaal klaar zijn. Er is zelfs nog over nagedacht om de deadline iets op te schuiven, maar uiteindelijk heeft iedereen op het laatst op één dag moeten handelen en onderhandelen, onder druk van een deadline. Het oud-Kamerlid Heinen zei in 2024 nog ...
Er wordt opgelet, toch? Het Kamerlid Heinen was in 2024 nog zo boos — deels terecht, denk ik — over het feit dat er toen allemaal amendementen werden ingediend in de Tweede Kamer waar te weinig tijd voor was en die niet goed doordacht waren, niet alleen qua inhoud, maar misschien ook wel qua vormgeving en uitvoering. Daarom hebben wij een halfjaar geleden, geloof ik, de motie-Schalk gesteund waarin stond dat je eigenlijk toch onafhankelijk advies moet kunnen inwinnen over de inhoud en uitvoering van amendementen, om ongelukken te voorkomen. Daarom verbaast het mij des te meer dat deze minister het erop heeft laten aankomen dat er tot op het laatste moment wel amendementen móésten komen, omdat er geen onderhandelingsresultaat was. Dat is een kwestie van procedures, maar vooral ook van politieke cultuur, want zelfs in de WGO's die we toch altijd hebben in de belastingwereld, waren er geen deadlines en kabbelde het maar door.
Ik moet toch vaststellen dat de minister een belangrijke centrale rol heeft gespeeld in dit hele proces. Hij heeft zich namelijk niet opgesteld met een open houding naar links, naar rechts en naar iedereen, maar ook niet naar collega-ministers: hoe ga ik dit nou oplossen? Ik wilde hem vragen hoe hij daar zelf op reflecteert. Ik heb hier vorig jaar gezegd — hoe toevallig kan het zijn? — dat mensen in het kabinet-Schoof ook al hebben gedacht: deze minister werkt niet voldoende mee aan compromissen. Daardoor gingen de fractievoorzitters zelf de Voorjaarsnota verbouwen en hebben ze, zoals toen in de kranten stond, de minister van Financiën op de gang gezet. Ze lieten hem wachten tot ze klaar waren, dixit Van der Plas en Omtzigt. We zijn het misschien vergeten, maar nu is het omgekeerde gebeurd. Nu is de minister niet op de gang gezet — ik moet af en toe een beetje poëtisch zijn, hè? — maar kwam het erop neer dat de minister het allemaal alleen ging doen en anderen op de gang stonden. Hij was er ook trots op dat hij had doorgewerkt — dat waardeer ik zeer — om de driedimensionale puzzel alleen op te lossen. Hij wilde wel compromissen sluiten, maar wel binnen zijn kader, dat te klein was.
Daarom kom ik op drie punten waarvan ik denk dat het de volgende keer beter moet. Het gaat niet om de persoon van deze minister; dit zal iedere minister van Financiën in ieder minderheidskabinet hebben. Het eerste punt is dat het conceptregeerakkoord veel te strak was. Het tekort van 2,5% heeft hij in de laatste 48 uur van de onderhandelingen over het regeerakkoord aangescherpt tot 2%. Dat betekende extra bezuinigingen in de laatste 48 uur van het vaststellen van het regeerakkoord van dit kabinet. U denkt nu: 0,5% per jaar, wat is dat? Nou, dat is precies die 6 tot 8 miljard aan bezuinigingen op de sociale zekerheid, die op het laatste moment ondoordacht in het regeerakkoord zijn gekomen en niet uitvoerbaar zijn, deels ook technisch niet, zoals bij de loongrenzen. Die zijn uiteindelijk dan ook weer wegonderhandeld. Maar als je met een te krap regeerakkoord begint, is dat niet verbazend, zeker niet als je dat op het laatste moment pas doet.
De heer Kroon i (BBB):
Ik was even verrast. Hoor ik meneer Crone nu spijt hebben van het feit dat de bezuinigingen op de sociale zekerheid niet in de begroting zitten?
De heer Crone (PRO):
Nou, ze stonden in de begroting, zowel de grote bezuinigingen als de aanpassing van al die loongrenzen. Daarvan bleek dat er helemaal niet over was nagedacht, omdat ze pas in de laatste 48 uur in het regeerakkoord waren gekomen. Toen bleek dat ze technisch niet uitvoerbaar waren. En natuurlijk zat er een politieke kant aan. Ik ben dus inderdaad heel blij dat die onder druk van de vakbonden en onze partij eruit zijn gehaald. Dat is dus goed gelukt.
De heer Kroon (BBB):
Via de voorzitter een vraag aan meneer Crone: als u aan de ene kant het signaal geeft dat u ietwat ongelukkig bent met de samenstelling en de dekking van de begroting — u bent nog maar aan het begin van uw termijn, maar ik kan me ongeveer voorstellen wat de rest van uw termijn inhoudt — en tegelijkertijd positief bent over het terugtrekken van die bezuinigingen, dan zit u toch aan twee kanten van de medaille? Je kan toch niet van twee walletjes eten? Er hoort toch een degelijke begrotingsdekking te zijn? Dan kunt u toch niet instemmen met het wegstrepen van een dergelijke begrotingsdekking?
De heer Crone (PRO):
Het technische antwoord is heel eenvoudig. Stel, je schrapt 6 tot 8 miljard aan bezuinigingen op de sociale zekerheid. Dan loopt het tekort niet met 0,5% terug. Dat had mijn partij misschien best goed gevonden. Dan hadden we niet gestuurd op een tekort van 2% maar op een tekort van 2,5%. Dat wilden alle drie de fractievoorzitters, voordat deze minister ingreep. Hij was toen natuurlijk de partijvertegenwoordiger bij de onderhandelingen. Dus hij mag dat vinden als vertegenwoordiger van een partij, maar ik vind dat niet.
De heer Kroon (BBB):
Dan ga ik graag afrondend …
De voorzitter:
Via de voorzitter graag. De heer Kroon, tot slot.
De heer Kroon (BBB):
Via de voorzitter heb ik een afrondende vraag dan wel constatering. U opent uw bijdrage met de constatering dat sociaal beleid niet over rechts kan. Vervolgens haalt u zelf het sociaal beleid eruit, want u legt de rekening neer bij de volgende generatie. Hoe kijkt meneer Crone naar die rekening?
De heer Crone (PRO):
Dat bevestigt mijn stelling. Juist rechtse partijen wilden óók die bezuinigingen niet op de AOW en op de sociale voorzieningen. Dus de rechtse partijen hebben het het kabinet onmogelijk gemaakt om die bezuinigingen door te zetten, samen met de vakbonden. Dus u heeft gelijk: de credits gaan ook naar de oppositiepartijen aan de rechterkant. Daarmee rond ik dat onderdeel af.
Het conceptregeerakkoord was gewoon veel te strak georganiseerd, maar dit is het meer principiële, staatsrechtelijke punt: een minderheid kan niet een budgettair kader opleggen aan een meerderheid. Er is toen een motie aangenomen van Klaver en anderen, door de voltallige oppositie, die zei: we hoeven ons niet te houden aan het regeerakkoord van het kabinet. Dat is voor D66 wel een probleem, want boven hen blijft als zwaard van Damocles de bezuiniging op bijvoorbeeld onderwijs hangen. Ik wil vragen aan de minister hoe hij daarop terugkijkt. Had hij niet in het regeerakkoord moeten pleiten voor meer onderhandelingsruimte om links of rechts ruimte te zoeken in het regeerakkoord?
Dat is zeker van belang, want hij ging zelf wél die ruimte maken. Dat is mijn tweede punt waarbij ik denk dat de minister — nogmaals: als functionaris van de Kroon — willekeurig is omgegaan met de begrotingsregels. Wat deed hij op nota bene de eerste dag van de regeringsverklaring? Hij kwam met een solistische uitspraak die niet was afgestemd met collega's, partners, ministers enzovoorts, laat staan met de Kamer, namelijk: ik ga terug naar de tekentafel met box 3. Dat was twee weken nadat de aanwasbelasting met een meerderheid van 100 stemmen was aangenomen in de Tweede Kamer. Dus hij begon als eerste te zeggen: ik breek de begrotingsregels. Dat is toch bijzonder? Als de minister van Klimaat of Onderwijs zou zeggen "ik ga even 5 miljard ergens voor uittrekken", dan zou hij als eerste zeggen: dat is niet namens het kabinet en daar is geen ruimte voor binnen het regeerakkoord. Kan hij uitleggen hoe zijn positie versterkt kan worden als hij zelf als eerste de begrotingsregels breekt? Dat is daarna nog vaker gebeurd. Ik kom daar straks op terug.
Het derde is dat de minister, zoals iedereen denk ik heeft gezien, nogal alleen te werk is gegaan. Of het nou gaat om de aparte onderhandelingstafels vanaf augustus, half gecoördineerd met de minister-president, of om de communicatie via de media: ze hebben veel ergernis gewekt bij bijvoorbeeld JA21, SGP en BBB, die dan boos waren over uitspraken dat ze er bijna waren, wat uiteindelijk niet zo bleek te zijn. Dus hij heeft het risico genomen van op het laatste moment tegen een Belastingplan stemmen. Ik denk dat hij straks commentaar zal geven op de vraag die overal opduikt of hij zelfs nog tussen de amendementen bij het Belastingplan en de eindstemming over het Belastingplan nog gestreefd heeft naar verwerping van het Belastingplan. Want als DENK niet voor zou stemmen, dan zou het Belastingplan verworpen worden. Dat is niet alleen solistisch, hij zou dan ook staatsrechtelijk het novum op zijn naam hebben om als minister van Financiën zijn eigen begroting te willen wegstemmen. Maar nogmaals, we zijn het zonnetje in het huis, want ik heb net gehoord en u allen meegedeeld dat de VVD gaat stemmen voor het Belastingplan.
Maar voorzitter, hoe de minister dit heeft aangepakt, heb ik nog nooit meegemaakt. Ik kom nog uit de goede oude tijd van Gerrit Zalm en zijn opvolgers. Die straalden veel meer openheid uit om samen met anderen eruit te komen. Ze hadden natuurlijk ook hun voorkeur, zowel politiek als voor mensen, maar ik hoop dat de minister het een volgende keer anders zou doen. Ik wil daar graag een voorstel over doen. Denkt de minister al doende niet dat hij voor volgend jaar een betere en transparantere procedure en cultuur moet maken? Dan moet er ruimte zijn voor veel eerdere onderhandelingen, niet pas in de laatste weken. Denkt hij dan niet dat de Voorjaarsnota het uitgelezen moment is, in maart/april? Dan heeft het kabinet z'n "mind opgemaakt". Dan kan hij bekendmaken: dit wordt de begroting zoals wij die willen, hier en hier willen we over spreken met andere partijen links of rechts om te kijken of we eruit kunnen komen. Dan zou het regeerakkoord, of althans het financieel kader, misschien wat minder bindend moeten zijn, maar daar kun je dan ook over onderhandelen. Nu is het nadeel natuurlijk voor zowel links als rechts dat iedereen wel gedwongen werd om z'n wensen op tafel te leggen, maar moeilijk kon zeggen: ik ga dat als eerste doen. Dus ik zou de minister willen vragen: is dit niet een goede suggestie, dus om het proces te beginnen bij de Voorjaarsnota? Zoals u weet, komt al het goede uit Leeuwarden, dus ik heb dit vanmorgen al gestuurd naar de oud-burgemeester van Leeuwarden, want die is kennelijk gevraagd. Misschien kan de minister daar straks iets over zeggen. Juist de nieuwe onderkoning zal nu voorstellen gaan doen voor hoe dit proces eruit moet zien. Dit is mijn suggestie. Zou de minister bereid zijn om daar straks op te reflecteren en dan misschien over een, twee maanden een brief te sturen aan beide Kamers over hoe dit proces in het vervolg beter zou kunnen gaan?
Voorzitter. Dan de inhoud. Nederland is een rijk land. We zijn een van de rijkste landen van de wereld en Europa. We hebben nog steeds een sterke economie. Maar je ziet wat er gebeurt als je achterstallige investeringen krijgt. Die gaan zich bij ons nu ook opstapelen. Dan heb ik het niet alleen over de wegen en de bruggen, maar ook over allerlei andere voorzieningen, volkshuisvesting enzovoorts. Daarmee is het niet voor niks dat iedereen — de Raad van State, de Studiegroep Begrotingsruimte, de SER, Wennink, Draghi en vanochtend stond het ook in de advertentie — erop wijst: ga alsjeblieft investeren. De verkiezingsprogramma's van CDA, D66, van ons en iedereen, links en rechts, gaan over hoe je dat financiert en doet. Ze zijn overtuigend over het feit dat dit moet gebeuren. Waarom houdt deze minister dat dan tegen en waarom zie ik daarop geen visie in de Miljoenennota? Hij zou zijn hyperfocus daar denk ik heel goed op kunnen richten.
Ik doe daarvoor ook een aantal suggesties. Allereerst merk ik op dat het CPB dit nooit doorrekent. We hebben vorige week of twee weken geleden hier in de Kamer nog een gesprek gehad met de directeur van het CPB. Hij zei: ik kan niet uitrekenen wat rendabele investeringen zijn. Dat betekent ad absurdum dat hij ook niet kan uitrekenen hoe slecht het voor Nederland als distributieland is als er geen wegen open zijn. Ik heb wel als voorbeeld gebruikt dat nu 20 miljard bezuinigen op onderwijs geweldig gaat in het model. Je krijgt dan namelijk werkloze docenten en loondruk en er is geld over dat je in lastenverlichting kunt stoppen. Dat gaat in het model hartstikke goed. Maar iedereen zal zeggen: 20 miljard bezuinigen op onderwijs slaat nergens op. Ik zou aan de minister willen vragen of hij de leiding wil nemen om, uiteraard met het CPB en al die andere instituten, zoals De Nederlandsche Bank, een poging te doen om na te gaan welke bezuinigingen economische schade hebben en welke juist winst opleveren.
Voorzitter. Dan het punt van de belastingen. We hebben in Nederland natuurlijk heel veel rijkere en vermogende mensen. Dat is allemaal prima. Als ik hen spreek, zeggen ze allemaal: ik wil vanuit mijn vermogen best wat meebetalen aan vrede en veiligheid, en zelfs aan sociale doelstellingen. Iedereen snapt ook dat dat naar rato moet. Als je een bijstandsuitkering hebt, hoef je natuurlijk minder te betalen. Uit enquêtes blijkt dat de VVD-achterban daar eigenlijk hetzelfde over denkt. Bovendien hebben we in de belastingen nog heel veel ondoelmatige belastingkortingen en regels die de markt verstoren. Is het kabinet bereid om taakstellend bijvoorbeeld 10 miljard per jaar van die belastingverstorende maatregelen weg te nemen? Dat zou dan perspectief bieden, ook meerjarig, op ruimte.
Gelukkig hebben we nog altijd het Blauwe Boekje van het ministerie van Financiën. Nederland is nog het enige land in Europa dat geen vermogensbelasting heft, maar, als je alle vermogens bij elkaar optelt, subsidieert. Het is trouwens wel grappig dat sinds het Blauwe Boekje onder het gezag van deze minister staat, die ene tabel daaruit is verdwenen. Maar dit is gewoon de officiële lijn. Het zijn de officiële instituten die daarover gaan en het blijkt ook uit het ibo-onderzoek.
Stel dat wij nu op macroniveau een vermogensbelasting zouden invoeren van 1% van het nationaal inkomen. Dan zitten we het laagst van heel Europa. We hebben dan 10 miljard per jaar extra. Het gaat dus wel ergens over. Als wij de laagste vermogensbelasting zouden hebben van heel Europa, hebben we ineens heel veel geld. Graag de opinie van de minister en de staatssecretaris hierover. Ik zou zeggen: het is een offer you can't refuse om de ondoelmatige belastingen te schrappen en een redelijke vermogensheffing in te voeren. Ik zie de VVD al onrustig worden. Laten we een half procent doen. We geven dat dan terug in lastenverlichting op arbeid, de toeslagen gaan weg of noem het maar op. Is dat niet een offer you can't refuse?
Maar, voorzitter, we onderhandelen niet. We gaan het wel zien, ik hoop bij de Voorjaarsnota.
Dan het je niet houden aan de regels. De minister is nogal duidelijk afgeweken van zijn eigen begrotingsregels bij box 3, nog los van het wonderlijke proces daaromheen. Hoe gaat hij het gat van 17,6 miljard dat er nog is dekken? We gaan uiteraard nu niet uitvoerig in op box 3 zelf, maar we moeten hier wel afspreken of we ons aan regels houden of niet. Er is een dekking gegeven. De kosten zijn 21 miljard plus 2,7. Dat is in totaal 24,5. Er is maar 3,8 netjes gedekt. De minister heeft zelfs niet gezegd dat dit een stelpost is die hij gaat dekken binnen het vermogensdomein. Hoe gaat hij dit dan wel dekken? Wordt dit gedekt uit de staatsschuld of bijvoorbeeld uit lasten op arbeid en pensioen? Dat zal ook zo gebeuren als het via de staatsschuld loopt. De regels zeggen nota bene dat het binnen het vermogensdomein moet. Er is in de Tweede Kamer ook nog een motie van collega Stultiens over aangenomen. Daarover was de Kamer eensgezind.
Voorzitter. Dan de staatsschuld. Het lukt ons maar niet om de staatsschuld boven de 60% te krijgen, niet boven de 50% en ook nog steeds niet boven de 45%. Dat is natuurlijk mooi, maar wat heb je aan een lage staatsschuld als je tegelijkertijd achterstallig onderhoud hebt in wegen enzovoort? We zitten al jaren onder het Europese gemiddelde. Overigens zitten we met het structurele financieringstekort meestal rond de 2%, en wat betreft duurzaamheid zitten we daar zelfs onder. We voldoen dus al aan de eisen die ook de Studiegroep Begrotingsruimte voorstelde voor het kabinet-Schoof. We hebben een duurzame begroting.
Het zou heel anders kunnen. Duitsland heeft een inmiddels door de Europese Commissie goedgekeurd tekortdoel van 4% gedurende vier à vijf jaar. Dat is een tekort van 4%, voor Duitsland nota bene. Dat is omdat zij zien dat ze te lang achterstallig onderhoud hebben gehad onder Merkel en een inhaalslag moeten maken. Ook de defensie-uitgaven mogen voor een deel daaruit gedekt worden. Zo gek is dit trouwens niet. We zouden kunnen zeggen: we gaan voor een structureel financieringstekort van 2,5%, maar daarboven gaan we incidentele fondsen instellen. Dat hebben Rutte III en Rutte IV ook gedaan. Daar zaten onze fracties niet eens bij. Je kunt dus wel degelijk, net zoals Duitsland, heel veel investeringskosten eenmalig dekken door bijvoorbeeld een combinatie van een structureel tekort en incidentele fondsen. Waarom doet de minister dat niet? Vond hij dat wel een goed beleid onder Rutte III en Rutte IV? Dat gebeurde trouwens ook onder Schoof.
Voorzitter. Een nationale investeringsbank is natuurlijk een vehikel om investeringen los te krijgen. Ik ben altijd met de minister eens dat een investeringsbank niet nodig is omdat iemand goedkoper geld kan lenen dan hijzelf: de minister leent het goedkoopst geld. Als de minister zelf die investeringen doet, moet hij echter ook de controle op die investeringen doen, van de businesscase tot wanneer het misgaat. Bovendien is het dan ook EMU-relevant: dan loopt het in de staatsschuld. Departementen kunnen natuurlijk niet zo goed met andere partijen strakke investeringsprogramma's maken, met jaar op jaar controle op de businesscase. Daarvoor heb je publiek-private samenwerking nodig, waar ik sterk voorstander van ben. Dan moet je ook het volgende zeggen. Dat zetten we op afstand. Het rendement mag en moet gehaald worden, ook voor private partijen. Per project kun je eventueel vergoedingen vragen van deelnemers, lagere of andere overheden of wat dan ook. De overheid neemt dan ook voluit het risico voor haar deel in de investeringen. Dan is een nationale investeringsbank, of instituut, onafhankelijk, mag die een eigen kapitaalmarktberoep doen en valt die buiten de EMU-criteria. Zo kan die voor investeringsruimte zorgen, waarnaar ook weer is gevraagd in de advertentie van vanmorgen. Zo doen andere landen dat ook. Alle landen van Europa, op twee na, waaronder Nederland, hebben dat. Inmiddels heeft Portugal het ook.
Mag ik de minister vragen of hij nu toch wil doorpakken? Hij heeft nu in een brief, ook aan ons, gezegd dat hij nog geen kapitaalmarktberoep gaat toestaan. Daarmee blijft het onder de EMU-criteria. Is hij bereid om ex ante wel aan te geven dat de NII obligaties mag uitgeven waardoor het buiten de EMU-criteria blijft en van start kan gaan? De minister snapt het principe overigens heel goed, want hij zegt over dit idee: ga maar naar de EIB. Ja, de EIB doet dat precies. Wat is in dit opzicht het principiële verschil tussen de EIB en dit?
Voorzitter. Dan nog twee korte, maar voor mij zeer aangelegen punten. De klimaatschade is er niet alleen voor de volgende generatie. Die is nu reeds enorm. Van De Nederlandsche Bank tot de Europese Unie zegt men dat het om honderden miljoenen per jaar aan schade gaat. Dat is deels in Nederland, maar zeker in heel Europa. We steken echter ook nog honderden miljoenen in de aankoop van fossiele brandstoffen, tegen hoge prijzen. Het klimaatrisico en de kosten zijn zeer hoog. Er wordt uitgerekend dat investeren in klimaatmaatregelen een twee tot tien keer zo hoog rendement oplevert. Dat zegt ook De Nederlandsche Bank. De Europese Commissie vraagt nu om in het vervolg in de begrotingen de klimaatrisico's, ook voor de economie en de begrotingen, systematisch in beeld te brengen. Dit soort pleidooien heb ik zelf al gehouden en de Raad van State ook. Ik zou dit graag willen herhalen. Is de minister bereid om in de volgende Miljoenennota een heel precies beeld te schetsen van de klimaatrisico's en de kosten om die te voorkomen, inclusief het eventueel veronderstelde voorkomen van milieuschade? Daar past ook een beter beleid op energieprijzen bij. Nu halen we als Europa voor 800 miljard uit de Verenigde Staten en het Midden-Oosten. Iedereen die een elektrische auto rijdt, weet hoeveel goedkoper dat wordt als je dat niet meer doet.
Voorzitter. Ik zal over de andere begrotingen nu niet zo veel zeggen. Dat is ook omdat de begrotingsbehandelingen nog volop gaande zijn. Na het voorgaande is wel duidelijk dat bij ons het hoofdpunt is: investeer in onderwijs, van eindelijk eens een keer normale schoolgebouwen tot natuurlijk de kwaliteit. In extra ruimte voor woningen ...
De voorzitter:
Meneer Crone, ik herinner u eraan dat u nog een kleine vier minuten over heeft. Die heeft u ook nog nodig voor de tweede termijn.
De heer Crone (PRO):
Daarom ben ik aan het afronden, dank u wel. Ik heb al aangeven dat wij wat betreft die andere investeringen onze positie als partij in de Tweede Kamer en hier bij de begrotingsbehandelingen zullen innemen. Daar loop ik niet op vooruit, want wij zijn nergens aan gebonden. Dat moet echter wel gebeuren.
De heer Kroon (BBB):
We zijn alweer bijna twintig minuten onderweg, meneer Crone. Ik krijg toch een beetje het gevoel dat meneer Bolkestein had in de jaren negentig. U kent dat wel. Ik heb het dan over het gevoel dat ik rupsje-nooit-genoeg hoor. Meneer Crone, ik vraag u via de voorzitter in welke mate u een noodzaak ziet voor het kabinet om de komende jaren een aantal structurele bezuinigingen door te voeren.
De heer Crone (PRO):
Je kan er op twee manieren naar kijken. Je kan wat meer grenzen opzoeken, gelet op onze extreem lage staatsschuld en het financieringstekort. Ieder jaar krijgen we het ex ante nauwelijks boven de 2%, terwijl alle kabinetten sturen op 2%. Kennelijk zit daar veel ruimte in. We hadden vorige maand weer een belastingmeevaller van 3 miljard. Dan moet je beter begroten of je moet een andere mee- en tegenvallerformule maken. Ik wil best sturen op 2%. Daar moet je misschien wel voor bezuinigen, zoals u vraagt, maar dan moet je ook kijken wat je met de mee- en tegenvallers doet. Je kan die investeren, sociaal aanwenden of anderszins.
Ik vind het gek. Ik ben zoon van een ondernemer. Iedereen, ook iedere burger die een huis koopt, weet: je leent geld omdat je denkt dat je er op de lange termijn beter van wordt, qua woonkwaliteit en financieel. Maar dit kabinet zit te veel op lagere belastingen en een kleinere overheid, zoals ik in het begin zei. Ik ben heel benieuwd hoe de minister uw vraag gaat beantwoorden. Wil hij tegen de klippen op bezuinigen, zodat wij dadelijk ook met floppydisks de verkeersveiligheid in de gaten moeten houden, zoals in Amerika? Gelukkig is het bij ons nog niet zo erg. Duitsland is ons voorbeeld. Dat is altijd zo geweest. We zitten nu met onze rente op de staatsschuld dichter bij Duitsland dan ooit tevoren. Hoe stabiel kun je een economie hebben? Geld lenen is bij ons zo goedkoop dat het rendement voor klimaatinvesteringen veel hoger is dan de rente die we moeten betalen. De Nederlandsche Bank zegt het ook. U bent ook ondernemer. U investeert toch ook als u denkt dat het nog wat oplevert?
De heer Kroon (BBB):
Ja, maar ik denk dat het gaat om een ander soort onderneming, als ik u zo hoor. Ik denk dat ik ook de woorden van De Nederlandsche Bank anders heb geïnterpreteerd. Als ik de uitspraken van meneer Sleijpen goed gevangen heb, dan zegt hij feitelijk: gezien de staat van de economie en de staat van de demografie leven wij op te grote voet. Daarin hoor ik dat het vergroten van de staatsschuld een niet zo verstandige strategie is. Ik kom dus terug op mijn vraag, want ik heb daar nog geen antwoord op gekregen. Mijn vraag aan u was hoe belangrijk u het vindt dat dit kabinet de komende jaren in de begroting serieus kijkt naar besparingen in plaats van naar uitbreidingen.
De heer Crone (PRO):
Punt één: dan moeten de besparingen kloppen. Nogmaals, dit kabinet kwam pas op het laatste moment met bezuinigingen op de AOW in het regeerakkoord, want de AOW-kosten zouden zo hoog worden. Toen hadden ze oude berekeningen. De AOW-kosten zouden 6,5% worden. Toen bleek uiteindelijk na de berekeningen dat het maar 5,5% was. De AOW en de pensioenen worden dus helemaal niet te duur. Toen hebben wij met argumenten gezegd dat dat geen goede bezuinigingspost is, nog los van het sociale aspect. Als je toch wil bezuinigen, zeg dan ook eerlijk: ik bezuinig op de oudere mensen, want die moeten ook betalen voor veiligheid. Als je dit soort discussies met elkaar voert, kun je een heel eind komen. Maar ga niet dreigen met bezuinigingen. Ik was laatst in Brussel. Andere landen die daar ook waren, snappen bijna niet waar wij ons druk over maken, want zij zitten allemaal te schrapen en te bezuinigen om Oekraïne te helpen. Wij merken het niet eens, terwijl we relatief gezien het meeste uitgeven. Het is gewoon onzinnig om te beginnen met bezuinigen als je niet eerst een investeringsplan hebt. Dan zal zelfs de achterban van de VVD zeggen: heb je goede plannen, dan wil ik wel meebetalen.
De heer Kroon (BBB):
Als laatste. Ik stel vast dat, net als in de meeste bedrijven en gezinnen in onze samenleving, de oriëntatie ligt op nieuwe uitgaven. Maar de oriëntatie is ook: wat zou ik niet meer kunnen doen of wat zou ik niet meer willen doen? Het vergroten van een schuld, ook in gezinnen, is namelijk een relatief onverstandige keuze voorwaarts. Het is een keuze die uiteindelijk ten koste van volgende generaties gaat. Ik stel dus vast dat meneer Crone eigenlijk de rekening bij de toekomstige generaties wenst te leggen.
De heer Crone (PRO):
Twee dingen. Ik leg de rekening van de klimaatschade niet bij de volgende generaties en ik leg de kosten van het niet hebben van een huis niet bij de huidige generatie. Zo kan ik nog wel even doorgaan. Ik denk ook aan slecht onderwijs. Dat is een domme investering. Dan heb je geld op de bank, maar geen goede toekomst.
Voorzitter, ik rond af. Hoe financierde Engeland op initiatief van minister Keynes de oorlog? Hij deed dat door geld te lenen, door een progressieve heffing in te voeren, voor hogere inkomens iets meer dan voor lagere inkomens, en door het voor een deel weg te laten lopen in de jaren die volgden, mede door inflatie. En dat doet Duitsland nu ook. Niks mis mee.
De heer Schalk i (SGP):
De heer Crone begon zijn betoog met twee belangrijke elementen. Het eerste was de chaos en het tweede was de amendementen die dat veroorzaakt hebben en het gebrek aan de amendemententoets, waar wij hier al eerder over hebben gesproken. Stel je nou voor dat het amendement dat de chaos misschien mede heeft veroorzaakt was getoetst en een negatief oordeel had gekregen. Wat had de fractie van PRO dan gezegd over bijvoorbeeld het Belastingplan?
De heer Crone (PRO):
Het voordeel van een toets is dat je weet wat je doet. Het was nu onduidelijk in de Tweede Kamer, net als toen de minister in '24 zo boos was als Kamerlid. Als je in de laatste 24 uur amendementen moet indienen, teksten moet afstemmen en ook de juridische zuiverheid moet controleren, dan weet je niet eens wat je doet. Maar een advies komt nooit in de plaats van een politiek oordeel. Wij doen heel vaak dingen tegen domme adviezen in c.q. foute dingen tegen goede adviezen in. Dat recht heeft de politicus, om foute beslissingen te nemen. Dat zijn soms politieke compromissen. Mooier kan ik het niet maken. Wij hebben toen wel voor uw motie gestemd, maar met enige aarzeling, want je kan in de Tweede Kamer natuurlijk niet zeggen: we leggen het debat even een week stil, want we moeten om extra adviezen vragen. Dan wordt het een spelletje. Je moet ook weten wie het advies geeft. Het moet echt onafhankelijk zijn.
De heer Schalk (SGP):
Nu is het zo dat het er bij de behandeling van die motie over de amendemententoets over ging dat er eigenlijk een heel goed voorbeeld is bij het ministerie van Financiën. Daar is er een amendementenservice. Ik ga ervan uit dat de amendementen die de afgelopen week zijn ingediend in de Tweede Kamer ook bij die amendementenservice zijn langsgekomen. Vervolgens hebben we gezien dat het oordeel van het ministerie, van de minister én de staatssecretaris — want het kabinet spreekt met één mond — was: ontraden.
De heer Crone (PRO):
Ja, maar dan moet je ook vragen: hoe onafhankelijk was dat advies en op welk punt is het ontraden? Dat was de dekking. Nou, die dekking was meer solide dan de dekking van het plan van deze minister voor box 3. Hij kan als minister dus kennelijk wel iets doen wat slecht gedekt is, maar als de oppositie het doet — bij ons was het wel gedekt — dan is het kennelijk fout. Daar zit enige willekeur in.
De voorzitter:
Tot slot, meneer Schalk.
De heer Schalk (SGP):
Dat betekent dat de heer Crone zegt: op een ander dossier handelt het ministerie niet helemaal juist, en dat geeft ons de gelegenheid om op dit dossier ook maar zo te oordelen.
De heer Crone (PRO):
Nee, dat is ook niet goed, maar ik heb toen in het debat met u wel gezegd dat we moeten kijken wie dat gaat doen. De Raad van State wil vaak geen advies geven, want die heeft al een vooradvies gegeven. Die wil niet nog een advies geven, want dan lijkt het alsof zij hun gelijk willen halen. Zij voelen zich politiek beperkt. Daarmee is het best ingewikkeld wie het moet doen. Maar het gaat om het principe dat je een denkmoment hebt tussen het indienen van een amendement en het stemmen. Meer dan een paar uur zou wel helpen. Een nachtje slapen; dat zei Guus Hiddink nog van de week.
De heer Van Rooijen i (50PLUS):
Goed dat u het woord "denkmoment" gebruikt. Dat kan nooit kwaad. Mijn vraag aan de heer Crone, maar eigenlijk aan alle collega's vandaag, is of het niet verstandig zou zijn om zware amendementen, hetzij inhoudelijk hetzij inhoudelijk én politiek, uiterlijk voor een bepaalde dag in te dienen. Je zou kunnen zeggen dat inhoudelijke en eventueel ook politieke amendementen die ook stelselwijzigingen inhouden, lang van tevoren, bij wijze van spreken al bij de Financiële Beschouwingen in de Tweede Kamer of uiterlijk enkele weken of zelfs een maand voordat er gestemd wordt over een Belastingplan, worden ingediend, zodat het ministerie, de samenleving, de deskundigen en eventueel de Raad van State — zie de motie-Schalk — er goed naar kunnen kijken om ongelukken zoals die zich hebben voorgedaan te voorkomen.
De heer Crone (PRO):
Dit is op zich geen uniek probleem van een minderheidskabinet. Daarom verwees ik expres naar een meerderheidskabinet, waarbij het ook gebeurde. Maar ik stel hier wel vast dat de kans dat je gedoe krijgt bij een minderheidskabinet groter is, omdat je een meerderheid moet zoeken. Ik heb de minister daarom gevraagd om een schema te maken — in mijn gedachte kan dat vanuit de Voorjaarsnota — voor hoe we dit een volgende keer gaan doen. Als de minister dan zegt dat hij dan een week tijd wil hebben om amendementen te beoordelen, dan moeten we dat bekijken. Dat klinkt logisch, maar ik ga me daar nu niet op vastleggen. Maar dat zou heel goed kunnen in een schema. Ik vind het namelijk te zot voor woorden dat er nu twee lange WGO's zijn geweest, en ik geloof ook nog een over box 3, waarin niemand amendementen kon indienen, omdat niemand wist wat de regering, het kabinet, nou eigenlijk wilde. Houd dan geen WGO. Of je hebt een plan en een mandaat van het kabinet en daar ga je dan tegenin met een amendement. Na een WGO heb je altijd weer een week de tijd. Amendementen worden dan aangepast tussen het WGO en de stemmingen. Dus normaal gaat dat niet fout.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ik ben het met de heer Crone eens en ik ben blij dat hij stelt dat mijn vraag niet alleen gaat over minderheidskabinetten, maar gewoon over kabinetten, over een zorgvuldige behandeling van fiscale voorstellen van het kabinet, maar ook van de Kamer via amendering. Wij hebben nu eenmaal geen recht van amendement. We kunnen alleen ja of nee zeggen. Dat betekent dat wat hier binnenkomt echt heel zorgvuldig moet zijn. Anders kunnen wij onze verantwoordelijkheid niet gebruiken. Wij zitten hier niet om wetsvoorstellen te verwerpen, maar vooral om ze te beoordelen. Mijn vraag is of u toch kunt zeggen dat het serieus te overwegen is dat amendementen die inhoudelijk en/of politiek zwaar zijn en stelselwijzigingen kunnen inhouden, heel tijdig — laat ik niet precies het aantal weken noemen — moeten worden ingediend, dus niet te laat.
De heer Crone (PRO):
Ja, dit sluit aan bij wat u eerder heeft geopperd, namelijk of je niet de hele begrotingscyclus naar voren moet halen, bij de Voorjaarsnota of zoiets. Dat heeft u voorgesteld. Misschien kan hier een soort nieuw schema uitkomen, dat dan ook meer parallel loopt met wat we in Brussel moeten inleveren. Dan gebeurt er meer voor de zomer dan na de zomer, in ieder geval op het uitgavenkader. Dat moeten we maar zien. Ik ben het met u eens dat het wat zorgvuldiger kan. Dan hoeven mensen ook niet tegen elkaar te zeggen: ga jij dan aan het eind tegen zo'n wet stemmen op 1 december? Dat zou de VVD dus doen, maar nu gelukkig niet meer. Die chaos moeten we niet meer hebben.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Van Ballekom. Hij spreekt namens de VVD.